نگاهی به دو تجلی عشق و فداکاری: اما رضا و امام حسین. این مطلب در عین معرفی ثواب زیارت امام حسین و امام رضا به معرفی بهترین مکانهای زیارتی در عراق و ایران نیز می پردازد.
زیارت ائمه اطهار (ع)، ستون فقرات معنویت شیعی و تجلیگاه عشق و ارادت به خاندان پیامبر (ص) است. میتوانید با تور کربلا هوایی آنلاین کربلا به زیارت امام حسین بشتابید. در میان این زیارتهای پربرکت، دو زیارت از جایگاهی بینظیر و همیشه جاری برخوردارند: زیارت قبر مطهر سیدالشهدا، امام حسین (ع) در کربلا، و زیارت بارگاه ملکوتی امام هشتم، حضرت علی بن موسی الرضا (ع) در مشهد. برتری زیارت امام رضا-بر امام حسین به دلایل مختلفی عنوان شده است. پرسش از «برتری» یکی بر دیگری، همواره موضوعی ظریف و نیازمند تدقیق بوده است.
اگرچه زیارت هر امام، فضیلتی عظیم و پاداشی بیکران دارد، اما در روایات و احادیث منقول از معصومین (ع)، بر زیارت امام رضا (ع) تأکیدات ویژهای شده است که آن را در مقامی ممتاز قرار میدهد. این برتری نه از جهت کاهشِ ارزش قیام عاشورا، که به دلیل شرایط تاریخی، سیاسی و معنوی خاصی است که زیارت امام رضا (ع) را به پدیدهای بینظیر تبدیل کرده است.
امام حسین (ع) در سرزمینی به شهادت رسید که متعلق به حاکمان ستمگر اموی بود. کربلا اگرچه امروز قلب تپنده شیعیان است، اما در آن زمان عراق، مرکز حکومت معاویه و یزید بود. در مقابل، امام رضا (ع) به اجبار مأمون عباسی از مدینه به خراسان آورده شد و در نهایت در منطقۀ «طوس» که مرکز حکومت عباسیان و پایتخت خلافت (مرو) بود، به شهادت رسید. این یک نقطه کلیدی است.
زیارت امام حسین (ع) اگرچه در دوران امویان و نزدیکان عباسیان با خطرات بسیار همراه بود، اما به تدریج و با تضعیف خلافت، امکانپذیرتر شد. اما زیارت امام رضا (ع) از همان آغاز، عملی بود که مستقیماً در زیر دماغ خلیفه وقت و در پایتخت حکومت وی انجام میگرفت. مسافرت به خراسان برای زیارت قبر امام، نوعی宣告 مخالفت با حکومت عباسی و اعلام پیروی از امام معصومی بود که خلافت او را به رسمیت نمیشناخت. این عمل، شهامت، ایمان و وفاداری بیشائبهای میطلبید که در زیارت دیگر ائمه (به آن شدت) وجود نداشت. به عبارت دیگر، هر زائر امام رضا (ع)، با خود عهد و پیمانی میبست که حاضر است برای ابراز محبت خود، جان را به خطر بیندازد. این خطرپذیری و اعلام بیپروای عقیده، خود فضیلتی عظیم برای این زیارت محسوب میشود.
دستۀ دیگری از دلایل برتری، روایات صریح و متعددی است که از خود امام رضا (ع) و ائمه پس از ایشان نقل شده است. این روایات نه تنها ثواب زیارت را برابر با ثوابهای بینظیر میدانند، بلکه گاه به صراحت از مقایسه سخن میگویند.
· حدیث مشهور از امام جواد (ع): ایشان میفرمایند: «مَنْ زَارَ قَبْرَ أَبِی بِطُوسَ (ع) كَانَ كَمَنْ زَارَ اللَّهَ فِی عَرْشِهِ»؛ «کسی که قبر پدرم را در طوس زیارت کند، مانند کسی است که خدا را در عرشش زیارت کرده باشد.» این تشبیه حیرتانگیز، جایگاه این زیارت را در اوج ملکوت نشان میدهد.
· تأکید بر پاسخگویی حاجات: در روایات بسیاری آمده است که حضرت رضا (ع) «ضامن آهو» است و خداوند حاجات کسی را که او را زیارت کند، برآورده میسازد. این وعدهای الهی است که بر خاصبودن این بارگاه دلالت دارد.
· برابری با ثواب هزار حج و هزار عمره: در برخی احادیث، ثواب زیارت امام رضا (ع) برابر با ثواب هزار حج و هزار عمره تائید شده است. اگرچه اعداد در روایات گاه جنبه کثرت دارند، اما نشاندهنده عظمت بیحد این عمل است.
· روایت از امام رضا (ع) درباره خودشان: حضرت به «ریان بن صلت» فرمودند: «بدان که هرکس مرا در آن غربت زیارت کند، در روز قیامت در درجههای والای بهشت با من خواهد بود.» اشاره به «غربت» خود گواهی بر شرایط سخت و خاص زیارت ایشان است.
امام حسین (ع) در روز عاشورا مظلومانه به شهادت رسید و غربت ایشان در تاریخ جاودانه شد. اما امام رضا (ع) نیز غریب بودند؛ غریبتر از بسیاری از ائمه. ایشان به دور از وطن و شهر پیامبر (ص)، در سرزمینی دوردست و تحت سلطه دشمن، به شهادت رسیدند. زیارت ایشان، زیارت یک «غریب» است. این غربت، حال و هوایی خاص به زیارت مشهد میبخشد. زائر با درک این غربت، سعی میکند با حضور خود، پاسخی به این مظلومیت باشد و به نوعی همدردی و وفاداری خود را به امام غریب نشان دهد. این بعد عاطفی، زیارت امام رضا (ع) را بسیار تأثیرگذار و ژرف میکند.
شهادت امام رضا (ع) در حقیقت، نقطه اوج تقابل مکتب اهل بیت (ع) با حکومتهای جائر بود. مأمون با حیلهای شیطانی قصد داشت خلافت عباسی را با مشروعیت امامت پیوند بزند و امامت را تحت سیطره خلافت درآورد، اما هوشیاری امام رضا (ع) و نپذیرفتن ولایتعهدی به معنای واقعی آن، این توطئه را خنثی کرد. بنابراین، زیارت امام رضا (ع)، تنها یک سفر معنوی نیست؛ بلکه تجدید پیمان با اصل ولایت و بیعت دوباره با امامتی است که در مقابل جبروت حکومتهای زمانه ایستادگی کرد. این زیارت، نماد ردّ ظلم و پذیرش ولایت الهی است.
ذکر این برتریها به هیچ وجه به معنای کماهمیتشمردن زیارت امام حسین (ع) نیست. زیارت کربلا، زیارت سرور و سالار شهیدان است؛ زیارت کسی که خونش اسلام را زنده نگه داشت و پرچم حقطلبی را برای همیشه برافراشت. ثواب زیارت ایشان نیز در روایات، برابر با حج و عمره و حتی بیشتر ذکر شده است.
اما آنچه زیارت امام رضا (ع) را متمایز میکند، ترکیب بینظیر عوامل تاریخی، سیاسی و روایی است:
· مکان زیارت: در قلب قلمرو دشمن.
· شرایط زیارت: همراه با خطر جانی و اعلام آشکار عقیده.
· وعدههای الهی: ثوابی بینظیر و برابری با زیارت عرش خداوند.
· مفهوم غربت: همدردی با امامِ غریب.
· بعد سیاسی: تجدید عهد با مکتب ولایت در مقابل حاکمیت جور.
به تعبیری میتوان گفت: زیارت امام حسین (ع)، زیارت قیام و شهادت برای خدا است و زیارت امام رضا (ع)، زیارت مقاومت و پایداری در برابر فتنههای حکومتهای زمانه. هر دو، دو روی یک سکه و دو جلوه از یک نورند؛ ولی شرایط خاص زندگی و شهادت امام رضا (ع)، زیارت ایشان را به عملی همراه با جهاد در راه عقیده و ابراز شجاعت تبدیل کرده که پاداشی متناسب با خود را طلب میکند. بنابراین، برتری زیارت امام رضا (ع) نه نافی فضیلت کربلا، که نشاندهنده عمق مصیبت و عظمت پایمردی امام هشتم و زائران وفادارش است.
ثواب زیارت امام رضا از ثواب زیارت پیامبر و امام حسین بالاتر است؟
پاسخ:
نکته یکم: ما در روایتی نیافتیم که زیارت امامی بالاتر از زیارت پیامبر صلی الله علیه و آله دانسته شود.
نکته دوم: در برخی روایات زیارت امام رضا علیهالسلام از زیارت امام حسین علیهالسلام برتر دانسته شده است که در علت آن فرمودهاند چون زائران امام حسین علیهالسلام فراوان و زائران امام رضا علیهالسلام کم هستند و در روایت دیگری در باب چرایی برتری زیارت امام رضا علیهالسلام آمده است: چون تنها شیعیان معتقد و کسانی که امامت تمام امامان دوازده گانه را قبول دارند به زیارت امام رضا علیهالسلام میروند.(۱)
نکته سوم: به فرض وجود روایتی که دلالت بر برتری زیارت امام حسین علیهالسلام بر زیارت پیامبر صلی الله علیه و آله دارد. منظور برتری خود امام بر پیامبر نیست. بلکه منظور جایگاه خاص آن امام است. باید توجه داشت که جایگاه امام حسین علیهالسلام جایگاه خاصی است. در واقع امام حسین علیهالسلام احی اگر دین محمدی صلی الله علیه و آله است. بنابراین اگر در روایتی هم زیارت امام حسین علیهالسلام برتر از زیارت پیامبر دانسته شده به این معنا نیست که مقام معنوی ایشان از مقام معنوی و جایگاه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بالاتر است. بلکه منظور توجه به جایگاه ایشان در زنده نگه داشتن نام و یاد حضرت محمد صلی الله علیه و آله و دین اسلام است. هم چنان که برتر دانستن زیارت امام رضا علیهالسلام از زیارت امام حسین علیهالسلام به معنای برتر بودن مقام معنوی امام رضا علیهالسلام بر مقام امام حسین علیهالسلام نیست.
پی نوشت:
۱. امام جواد در حدیثی زیارت امام رضا را افضل از زیارت امام حسین برمیخوانند و علت آن را توضیح میدهند: شاه عبدالعظیم حسنی فرمود: به حضرت جواد علیهالسلام عرض کردم که به زیارت قبر حضرت سیدالشهدا علیهالسلام مشرف شوم یا به زیارت پدرتان. فرمود: اندکی درنک کن؛ سپس داخل اندرون شد بعد – در حالی که اشکهایش بر رخسارش جاری بود – خارج شد و… سپس فرمود: زائران امام حسین علیهالسلام بسیارند؛ اما زائران پدرم کمند. در روایت دیگر فرمود: زیارت پدرم افضل است زیرا حضرت ابا عبدالله الحسین علیهالسلام را همه مردم زیارت میکنند؛ اما پدرم را، جز خواص شیعه زیارت نمیکنند. «زیارةُ أبی أفضَلُ من زیارةِ الحسین [علیهالسلام] لأنّ الحسین [علیهالسلام] یزورُهُ العامّة و الخاصَّة، و أبی لایزورُهُ إلا الخاصّة؛ زیارت پدرم [امام رضا علیهالسلام] از زیارت امام حسین [علیهالسلام] افضل است؛ زیرا امام حسین [علیهالسلام] را عامّه و خاصّه زیارت میکنند، ولی پدرم را جز خاصّه [شیعیان دوازده امامی] زیارت نمیکنند.»